Woordenlijst
Hier staat de uitleg bij historische woorden die je in de akten van Alletukkers.nl tegenkomt: beroepen, soorten registers en enkele andere termen. De lijst is gemaakt voor de Twentse bronnen op deze site en is geen volledig woordenboek.
In een akte zijn herkende woorden onderstreept. Een klik of tik opent een korte uitleg met een link naar de volledige definitie op deze pagina.
De uitleg beschrijft de gangbare betekenis. Wat een woord precies inhield, kon per streek, periode en opsteller van de akte verschillen.
A
- aangever begrip
-
De aangever doet aangifte van een geboorte of overlijden. Bij een geboorte was dat meestal de vader; was hij er niet of onbekend, dan werd de geboorte aangegeven door de arts of vroedvrouw die bij de bevalling aanwezig was. Bij de aangifte van een geboorte waren twee getuigen aanwezig.
B
- bevolkingsregister bron
-
Een bevolkingsregister is een bestand waarin alle inwoners van een gemeente worden opgenomen en waarin de wijzigingen in de bevolking per gezin worden bijgehouden. Bevolkingsregisters zijn te vinden vanaf ongeveer 1850. In deze database hebben de akten uit zo'n register vaak geen eigen jaar.
- bleker beroep
-
Bleken is textiel wit maken, vroeger door het in de zon op een bleekweide te leggen. Bleeker is een oudere schrijfwijze en ook een achternaam; in het beroepsveld gaat het om het beroep.
Ook geschreven als: bleeker
- boerenknecht beroep
-
Een knecht werkt voor een ander; bij een boerenknecht is dat een boer. Knecht en knegt zijn spellingvarianten, boereknecht en boerenknegt zijn verkorte of oudere schrijfwijzen. Veel mannen werkten als knecht om een vak te leren; sommige bleven hun hele leven knecht.
Ook geschreven als: boereknecht, boerenknegt, boereknegt
- bouwman beroep
-
Bouwman is een andere benaming voor een boer, naast landbouwer. Bouman is een verkorte schrijfwijze.
Ook geschreven als: bouman
- burgerlijke stand (BS) bron
-
In de akten van de burgerlijke stand liggen de gegevens over geboorte, huwelijk en overlijden vast, zoals die bij de gemeente werden aangegeven; de overheid houdt deze administratie vanaf 1811 bij. BS Geboorte, BS Huwelijk en BS Overlijden zijn de drie soorten akte. In de akten staat vaak het beroep van de vader, de bruidegom, de getuigen of de aangever.
Ook geschreven als: BS Geboorte, BS Huwelijk, BS Overlijden, burgerlijke stand
D
- daglooner beroep
-
Een daglooner werd per dag aangenomen en betaald, vooral in de land- en tuinbouw, en had geen vaste betrekking: zonder werk verdiende hij niets. Een arbeider of werkman werkte daarentegen meestal langer voor één werkgever, tegen een jaarloon, en stond er doorgaans iets beter voor. Dagloner is een spellingvariant.
Ook geschreven als: dagloner
- dienstknecht beroep
-
Een dienstknecht werkt als knecht voor een ander. De akte zegt niet voor wie of in welk soort werk, anders dan bij boerenknecht, waar het werk bij een boer genoemd wordt.
- dienstmeid beroep
-
Wat een dienstmeid deed, hing af van het gezin: schoonmaken, wassen, de haard aanmaken en op een boerderij ook melken en het vee verzorgen. De meeste dienstmeisjes waren jonge ongehuwde vrouwen en woonden bij het gezin waarvoor ze werkten. Dienstbode is de ruimere benaming voor wie in loondienst huishoudelijk werk deed, man of vrouw.
- DTB bron
-
DTB staat voor doop-, trouw- en begraafboeken. De kerk hield ze bij voordat in 1811 de burgerlijke stand werd ingevoerd. Soms staat er in zulke boeken ook een beroep, maar niet meer dan sporadisch.
Ook geschreven als: DTB Dopen, DTB Trouwen, DTB Begraven
F
- fabrieksarbeider beroep
-
De term zegt niet in welke fabriek of in welk werk iemand werkte. Fabriekarbeider is een spellingvariant.
Ook geschreven als: fabriekarbeider
K
- kadasterregister (OAT) bron
-
De Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel (OAT) hoort bij het minuutplan van het kadaster van 1832. Per perceelnummer staat de naam van de eigenaar, het gebruik van het perceel en de belastbare opbrengst. Samen met het minuutplan is de OAT het uitgangspunt van het kadaster.
Ook geschreven als: Kadasterregister, Oorspronkelijke aanwijzende tafel
- koster beroep
-
De koster heeft de zorg voor het kerkgebouw en voor een vlot verloop van de kerkdiensten. Soms combineerde men dit met een ander beroep, bijvoorbeeld dat van schoolmeester. Koster is ook een achternaam; in het beroepsveld gaat het om het beroep.
- kuiper beroep
-
Een kuiper maakte vroeger tonnen in een kuiperij. Kuiper is ook een veelvoorkomende achternaam; in het beroepsveld gaat het om het beroep.
L
- landbouwer beroep
-
Landbouwer is de gangbare term voor een boer. De meeste landbouwers bezaten hun boerderij niet maar pachtten die. Landbouwersche is de vrouwelijke vorm. Verwante aanduidingen in de akten zijn onder meer boer, landman en bouwman.
Ook geschreven als: landbouwersche
- lidmatenboek bron
-
Lidmaten zijn de leden van een kerk. Bij protestanten worden mensen als volwassene lid door het afleggen van belijdenis. Een lidmatenboek noteert wie lid werd door belijdenis en wie zich vanuit een andere kerk aansloot.
M
- militieregister bron
-
Een militieregister legt de dienstplicht vast: elke dienstplichtige schreef zich in bij de gemeente voor de Nationale Militie; door loting werd bepaald wie in dienst moest. In de registers, die in 1813 beginnen, staat bijvoorbeeld het beroep en het signalement van de dienstplichtige. Wie uitgeloot was, kon zich laten vervangen door een remplaçant.
Ook geschreven als: Militieregisters, Militieregister Enschede, Militieregister Lonneker
N
- nachtwaker beroep
-
Een nachtwaker houdt 's nachts de wacht.
S
- spinner beroep
-
Spinnen is het ineendraaien van losse vezels, zoals wol, vlas en katoen, tot draad; die draad is nodig om te kunnen weven, breien of naaien. Spinster is de vrouwelijke vorm.
Ook geschreven als: spinster
T
- tapper beroep
-
Een tapper schenkt dranken uit een vat of voorraad en kan ook de houder van een kroeg of herberg zijn. Een herbergier is een verwant beroep: hij biedt tegen betaling eten, drinken en onderdak. Tapper is ook een achternaam; in het beroepsveld gaat het om het beroep.
V
- veldwachter beroep
-
De veldwachter hield voor de Tweede Wereldoorlog de orde in kleinere gemeenten op het platteland. Sinds 1858 zijn er naast de gemeenteveldwachters ook rijksveldwachters: een gemeenteveldwachter is door de gemeente aangesteld, een rijksveldwachter door het Rijk.
Ook geschreven als: gemeenteveldwachter
W
- wegwerker beroep
-
Een wegwerker is een arbeider die werkt aan het onderhoud van wegen.
- wever beroep
-
Weven is het vervlechten van lengte- en dwarsdraden tot textiel, bijvoorbeeld van wol, vlas of katoen. Weefster is de vrouwelijke vorm, weever een oudere schrijfwijze. De akte zegt niet voor wie of waar er geweven werd.
Ook geschreven als: weever, weefster